المجلد الثانی،المرحله الرابعه،الفصل الاول،فی الماهیه*** ماهيت بنا بر مسلك حق عبارت است از تشخّص وجود 2 تعريف ماهيت به دو قسم می باشد: الف) ماهیّت کلّی و سعیّ که لا بشرط است و نسبت به اوصاف کلیّت و جزئیّت، قلّت و کثرت، امکان و وجوب، امتناع و عدم امتناع علی السویّه است ب) عبارت است از حدود موجودي موجود متشخّص كه به نام صورت و ماده ميباشد و تشخّص و شيئیّت شيء بدان است و ماهیت بشرط شیء است که قبول جزئیّت و...نموده است 3 تمايز بين سوال به "ما هو؟" و بين "ما هو الشي هو هو؟" بنا بر مسلك مرحوم آخوند و علامه طباطبايي كه در اولي سوال فقط از ذاتيات شي است بدون ملاحظه وجود و در ثاني هم سوال از وجود مي تواند باشد و هم سوال از ماهيّت و ذاتيّات شيء باشد 4 وجود و ماهيت هر دو امري هستند كه شيئيّت شيء خارجي بدان استناد دارد 5 وجود مطلق منبسط بدون ماهيت قابل درك و حس نيست چنانچه ماهيت بدان وجود تشخّص و تعيّن خارجي ندارد 6 حياتي ترين مسئله در فلسفه فهميدن و رسيدن به قابليّت تام وجود به تمام مراتب و صور و اشكال ممكنات است در عين تجرد تام خود هم مجرد مي شود و هم به مراتب صوری و مادي ظهور می کند

المجلد الثانی،المرحله الرابعه،الفصل الاول،فی الماهیه ***1 بيان حال و ديدگاه مرحوم آسيد احمد كربلائي نسبت به رياست و مرجعيت كه تصور آن ايشان را مضطرب و مشوش مي‌كرد و آنرا مانع آزادي و حريت خود مي‌ديد و مي‌فرمود اگر جهنم رفتن واجب كفائي است من به الكفايى هست. 2 بيان حال حضرت علامه طهراني رضوان الله تعالي عليه كه شبيه مرحوم سيد احمد كربلائي بود و وقتي شنيد ايشان را كانديد براي دبيري شوراي نگهبان كرده‌اند يك شبانه روز در اضطراب بود و خوابش نبرد. 3 كساني كه احساس مي‌كنند كه وظيفه دارند قبول مرجعيت نموده و مسئوليت مردم را بدوش بگيرند به چه حجت شرعي به اين احساس و علم رسيده‌اند؟ 4 طبق فرمايش حضرت امام صادق عليه السلام از قبول تصدي فتوي بايد گريزان بود مثل فرار كردن از شير درنده. 5 بزرگاني چون مرحوم قاضي و شاگردانش و علامه طباطبائي‌ها حوزه‌هاي علمي داشته‌اند و درب مجالس خود را بر روي ديگران نبسته بودند ولي مورد توجه نبوده و بلكه با آنان برخورد مي‌شده است

المجلد الثانی،المرحله الرابعه،الفصل الاول،فی الماهیه ***1 موضوع درس در رفع تناقض بين عدم اتصاف ماهيت به كليت و جزئيت و كثرت و وحدت و بين صدق ماهيت و شمولش بر مصاديق و كلي بودن آن كه از حيث اول كه ذات ماهيت باشد في حد ذاته نه كلي است نه جزئي نه واحد است نه كثير نه موجود است و نه عدم و اين صفات از ذات ماهيت انتزاع نمي‌شد. اما از حيث صدق بر مصاديق كثيره مفهومي مشترك و كلي است. 2 وحدت و كثرت از اوصاف مصاديق ماهيت مي‌باشد نه اوصاف ذات و نفس ماهيت. 3 انتزاع وحدت از تشخّص تعيّن وجود اشياء است كه يك انتزاع ذاتي است و اعتبار معتبر در آن تأثيري ندارد و لازمة ذات تعيّن اشياء است چه موجودات مجرده باشد يا مادي و يا مبدأ هستي و ذات متعال باشد. 4 وحدت منتزع از وجود بالصرافه كه وجودي بالصرافه و عاري از نظير و قرين است به معناي احديت است و وحدت منتزع از ممكنات كه آبي از نظير و مثل نيست به معناي واحديت است. 5 ارادة پروردگار مسبوق به علل معدّه و علت غائيه و غير آن نمي‌باشد به خلاف آنچه در اراده فعلي انسان و غير آن است.

المجلد الثانی،المرحله الرابعه،الفصل الاول،فی الماهیه *** 1 ماهيت در مرتبه هويت ذات خود لااقتضاء مي‌باشد نسبت به تمام اقسام عوارض چه عوارض وجود و چه عوارض ماهيت. و اتصاف اربعه به زوجيت و غير آن خارج از مفهوم اربعه است. 2 ماهيت به دو لحاظ مورد نظر است يكي به لحاظ خود ماهيت كه به (لحاظ مرتبه) تعبير مي‌شود و بدون لحاظ وجود انطباقش با خارج مورد نظر است كه در اين مرتبه فقط ذاتيات شئ ملحوظ نظر است. 3 سلب ذاتيات از ماهيت يك شئ ممكن نيست و ليكن سلب عوارض ماهيت در مرتبه خود صحيح است. لذا الانسان كه عبارت از حيوان و ناطق است نمي‌شود گفت الانسان ليس بحيوان و ليس بناطق ولي مي‌توان گفت ليس بمتعجب يا لیس بضاحك يا لیس بما شئ و غيرها چه ماهيت انسان اقتضاي هيچ يك از عوارض مذكور را ندارد. 4 لحاظ دوم كه ماهيت به لحاظ تحقق و وجود خارجي و عيني مورد توجه است يعني ماهيتي كه قابليت وجود را دارد. مثلاً الانسان كلي يعني از حيث انطباقش بر افراد خارجي يا الانسان ضاحك كه ضحك عرض است نسبت به انسان موجود خارجي. 5 اهميّت اين دو لحاظ (لحاظ مرتبه و لحاظ واقع) در فهم آيات الاحكام و روايات و استنباط حكم.

المجلد الثانی،المرحله الرابعه،الفصل الاول،فی الماهیه ***1 بيان خلاصه مطالب درس گذشته كه ماهيت من حيث هو هو بدون لحاظ وجود و يا مشروط به وجود و يا مقارن وجود نسبت به سلب و ايجاب اوصاف عارضه غير ذاتيات ماهيت لااقتضاء است. مثلاً ماهيت انسان نسبت به تعجب و عدم آن لااقتضاء است و مسئله امتناع نقيضين مربوط به اوصاف وجوديه مي‌باشد نه اتصاف ماهيت بدان در حدّ ذاتيات خود. كما اينكه اشياء موجوده خارجيه هر كدام در وجود خود نسبت به وجود ديگر اشياء و عدم آن لااقتضاء است مگر در مورد علت و معلول بواسطه علاقه سببيت و عليت که وجود يكي اقتضاء وجود ديگري و عدم یکی اقتضاء عدم ديگر را مي‌كند كه در اين مرحله قاعده امتناع نقيضين مي‌آيد. 2 در قضيه سلب الوصف عن الماهيه و سلب السلب در باب امتناع نقيضين در حقيقت سلب به مقيد كه موضوع مقيد به حيثيت است تعلق گرفته‌است. مثلاً الانسان مقيد من حيث هو هو و في حد ذاته ليس بمتعجب و ليس بضاحك كه سلب به انسان در مرتبه كه قيد است تعلق گرفته‌است نه انسان از حيثيت اقتران به وجود يا مشروط به وجود و يا مقرون بدان.

المجلد الثانی،المرحله الرابعه،الفصل الاول،فی الماهیه ***1 نحوه سلب غيره از يك موضوع و تشابه به آن مسئله سالبه به انتفاعين ( موضوع و محمول ) 2 اخذ موضوع گاهي في حدّ نفسه در نفي وصف دخيل است و گاهي هم موضوع مقارن با وجود لحاظ مي‌شود و تنجّز و فعليت تكليف كه هميشه به شرط وجود است يعني حرمت كه روي خمر مي‌رود در عالم ملاكات به حرمت من حيث هي هي تعلق نمي‌گيرد. 3 نقد كلام مرحوم نائيني بين قضاياي طبيعيه و خارجيه 4 احكام الهي مشروط به وجود موجودات نيست مانند قوانين بشري 5 در زمان ظهور حضرت پرده كنار مي‌رود و اسلام گسترش پيدا مي‌كند. 6 ضعف روايات نوروز در اسلام بنابر نقل خود محدث قمي در مفاتيح 7 در عصر ظهور توارث اخوت ديني بر اساس قوت و انتساب ايمان زنده مي‌شود. 8 در عصر ظهور به علت ارتقاء افهام و ادراكات، وضعيت احكام تغيير پيدا مي‌كند و بر اساس يك مرتبه عالي‌تري از ظاهر عرفی احكام قرار مي‌گيرد، لذاست كه حضرت بر طبق آن بينش احكام را مي‌آورد

المجلد الثانی،المرحله الرابعه،الفصل الاول،فی الماهیه *** لحاظ رتبه در اثبات و رفع قيد اقتضاي رفع آن رتبه را مي‌كند نه اقتضاي رفعي كه مقيد است يعني رفع‌المقيد نه رفع‌المقيد. 2 اشكال مرحوم آخوند بر صاحب مواقف در اين باب. 3 اولي بودن کلمه نفس‌الامر از عبارت واقع در متن اسفار ( بل المستحيل خلو في الواقع). 4 كلام امام سجاد عليه السلام در باب امانت، حاكي از اين است كه انسان بايد از ارزشها به خاطر خدا محافظت كند نه مصالح خود. 5 آن محيطي كه مد نظر امام معصوم است اين است كه عالم و مدرس از وقتي كه از منزلش بيرون مي‌آيد تا وقت بازگشت امام فقط مد نظرش باشد و بس. 6 انكار حديث قلم و قرطاس نفي نصوص و روايات فريقين است. 7 دشمن شيعه كسي است كه احاديث مسلم و روايات ضربه خوردن حضرت زهرا سلام الله عليها را انكار كرده و زيارت عاشورا را ضعيف‌السند مي‌داند. 8 افرادي مانند علامه طباطبائي و علامه طهرانی و مرحوم قاضي و ملكي تبريزي حرّيت در دين داشتند. 9 حرمت اطلاق لفظ امام به غير امام معصوم در جلد 18 امام شناسي حاكي از حريت مولف است.

المجلد الثانی،المرحله الرابعه،الفصل الاول،فی الماهیه ***1) خلاصه ای از کلام مرحوم آخوند در تقدیم سلب بر حیثیت: تقدیم سلب بر حیثیت به ارتفاع الموضوع عن طرفی النقیضین و اثبات موضوع به نحو مرتبه می باشد، یعنی گاهی موضوع به شرط وجود لحاظ می شود (اوصافی که برای ماهیت آورده می شود) مانند: الانسان متأیّن، الانسان متکیّف؛ این عوارض به شرط لحاظِ وجودِ موضوع می باشد. و گاهی اوصاف عارض بر موضوع با اقتران و ملاحظه با وجود می باشد مانند: الانسان ممکن الوجود، شریک الباری ممتنع الوجود. اما گاهی موضوع من حیث هی هی (ذات موضوع) لحاظ می شود که نه امکان و نه امتناع و نه وجوب و نه غیر آن در آن ملاحظه نمی شود. مانند زوجیت که در اربعه منطوی نیست بلکه از آن انتزاع می شود. البته این انتزاع به اعتبار متکلم است و این اعتبار حقیقی است. 2) در فلسفه و عرفان، اعتباریات تخیلی و نسبی نیستند بلکه اعتباریات منشأ حقیقی دارند؛ به بیان دیگر در مسأله اعتبار تا یک ریشه حقیقی نباشد معتبِر نمی تواند هر صفت و عارضی را بر موضوع حمل کند. 3) مقام احدیت و واحدیت و سایر صفات به لحاظ تکوّن یک عینیت خارجی است که تا آن عینیت نباشد امکان ندارد احدیت و واحدیت و یا سایر صفات را بر ذات باری حمل کرد. به عنوان مثال اگر ذات باری واجب نباشد نمی توان واجب را از ذات باری انتزاع کرد. (چون وجود باری صمد، اطلاقی، بالصرافه و لا حدّ است پس جنس و فصل ندارد، پس علت ندارد، پس ممکن نیست پس واجب است)

المجلد الثانی،المرحله الرابعه،الفصل الاول،فی الماهیه اتمام فصل اول***) خلاصه جلسه قبل: با تقدیم سلب بر موضوع، موضوع فی حد نفسه مورد توجه قرار می گیرد ( نه به شرط وجود تا عوارض مخصوص وجود بر موضوع حمل شود و نه به اقتران و ملاحظه وجود خارجی) 2) کلام صاحب مواقف در علت تقدیم سلب: علت تقدیم سلب امکان، حمل کردن عوارض ماهیت بر وجود موضوع است. (زیرا با تقدیم سلب بر موضوع، عوارض وجود مثل زمان، مکان، اضافه و... مسلوب می شوند زیرا ماهیت من حیث هی هی متصف به این اوصاف نیست بلکه به شرط وجود متصف می شود. لذا سلب را مقدم می کنیم تا اوصاف وجودی بر موضوع حمل نشود مانند لیس الانسان من حیث هو بمتأین او بنائم) 3) اشکال مرحوم صدر المتالهین به کلام صاحب مواقف: علت تقدیم سلب در قول مذکور خروج عوارض بر ماهیت به شرط وجود است معنای این قول آن است که عوارض بر ماهیت با اقتران و ملاحضه وجود (نه به شرط وجود) مثل امکان وجوب وجود شیئیت، حمل می شوند و این عوارض را می توان با قید حیثیت بر موضوع حمل کرد و گفت: الانسان من حیث هو هو ممکن، در صورتی که "الانسان من حیث هو هو لیس بممکن" صحیح است. زیرا قید حیثیت انسان را از مرتبه لحاظ وجود خارج می کند لذا دیگر نمی توان ممکن را بر آن حمل کرد